Wat is ATEX-verlichting en wanneer heb je het nodig bij hoge temperaturen?

ATEX-verlichting is verlichting die speciaal is gecertificeerd voor gebruik in omgevingen waar explosiegevaar bestaat door de aanwezigheid van brandbare gassen, dampen, nevels of stof. Je hebt het nodig zodra er in een ruimte of zone een ontploffingsrisico is dat door een vonk of heet oppervlak kan worden ontstoken. Dat geldt voor uiteenlopende sectoren, van petrochemie en offshore tot voedselverwerking en recycling.

In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over ATEX LED verlichting, de relatie met hoge temperaturen, en wanneer je beide nodig hebt.

In welke omgevingen is ATEX-verlichting verplicht?

ATEX-verlichting is verplicht in elke omgeving waar explosieve atmosferen kunnen ontstaan als gevolg van brandbare stoffen in de lucht. Denk aan locaties waar gassen, dampen, vloeistoffen of stofwolken aanwezig zijn die bij contact met een ontstekingsbron kunnen ontbranden of exploderen. Dit is geen keuze maar een wettelijke verplichting.

In de praktijk gaat het om een breed scala aan industriële locaties:

Raffinaderijen en petrochemische installaties
Offshore platforms en LNG-terminals
Opslagruimtes voor brandbare vloeistoffen of gassen
Verf- en coatingfabrieken
Meelfabrieken, suikerfabrieken en andere voedselproducenten met stofrisico
Recyclinginstallaties met brandbaar stof
Waterzuiveringsinstallaties met methaanproductie
Mijnbouwlocaties en ondergrondse tunnels

De aanwezigheid van een brandbare stof alleen is al voldoende reden om de omgeving te beoordelen en, indien nodig, explosieveilige verlichting toe te passen. De beoordeling of een zone ATEX-plichtig is, valt onder de verantwoordelijkheid van de werkgever of exploitant van de installatie.

Wat betekenen de ATEX-categorieën en zones in de praktijk?

ATEX-zones geven aan hoe vaak en hoe lang een explosieve atmosfeer aanwezig is op een bepaalde locatie. De indeling bepaalt welke categorie armatuur minimaal vereist is. Hoe hoger het risico, hoe strenger de eisen aan de verlichting.

Voor gassen en dampen gelden drie zones:

Zone 0: Explosieve atmosfeer is continu of langdurig aanwezig. Dit is de gevaarlijkste zone, denk aan de binnenruimte van een opslagtank met brandbare vloeistof.
Zone 1: Explosieve atmosfeer kan af en toe ontstaan tijdens normaal bedrijf. Bijvoorbeeld direct rondom een pomp of afsluiter in een chemische installatie.
Zone 2: Explosieve atmosfeer is niet waarschijnlijk tijdens normaal bedrijf, maar kan bij storingen of ongewone omstandigheden voorkomen. Denk aan de ruimere omgeving rondom een procesinstallatie.

Voor stof gelden vergelijkbare zones (20, 21 en 22), met dezelfde logica: hoe hoger het nummer, hoe minder frequent het risico. De categorie van een ATEX armatuur moet aansluiten op de zone: in Zone 1 is minimaal categorie 2 vereist, in Zone 0 is categorie 1 nodig. Dit heeft directe gevolgen voor de constructie en certificering van de ATEX-armaturen die je mag inzetten.

Waarom is standaard LED-verlichting gevaarlijk in explosieve zones?

Gewone LED-verlichting is in explosieve zones gevaarlijk omdat deze armaturen niet zijn ontworpen om vonken, boogontladingen of hete oppervlakken te voorkomen. Zelfs een kleine elektrische vonk of een oppervlaktetemperatuur die te hoog oploopt, kan voldoende zijn om een explosieve atmosfeer te ontsteken.

Standaard industriële LED-armaturen zijn gebouwd voor prestaties en duurzaamheid, maar niet voor explosiebeveiliging. De behuizing is niet gasdicht, de elektrische componenten zijn niet vonkvrij uitgevoerd en de maximale oppervlaktetemperatuur is niet gecertificeerd voor specifieke gasgroepen. In een omgeving met brandbare gassen of stof is dat een serieus veiligheidsrisico.

ATEX LED verlichting verschilt op meerdere punten van standaard verlichting: de behuizing is robuust en gasdicht of stofvrij afgedicht, de elektrische componenten zijn zo ontworpen dat ze geen vonken produceren, en de maximale oppervlaktetemperatuur is getest en gelimiteerd per temperatuurklasse. Kortom: ATEX-armaturen zijn niet beter verlichtend, maar wel fundamenteel veiliger in de omgevingen waarvoor ze zijn bedoeld.

Hoe werkt ATEX-verlichting bij extreme temperaturen?

Bij ATEX-verlichting in omgevingen met hoge omgevingstemperaturen spelen twee factoren tegelijk een rol: de explosiebeveiliging en de thermische belasting van de armatuur zelf. Standaard ATEX-armaturen zijn doorgaans ontworpen voor normale omgevingstemperaturen, maar in industriële omgevingen kan de temperatuur ver buiten dat bereik vallen.

Het kritieke punt zit in de temperatuurklasse van de armatuur. Een ATEX-armatuur heeft een maximale oppervlaktetemperatuur die niet overschreden mag worden, omdat anders de omliggende atmosfeer kan ontbranden. Die maximale temperatuur wordt uitgedrukt in een T-klasse (T1 tot T6). Hoe hoger de T-klasse, hoe lager de maximaal toegestane oppervlaktetemperatuur van de armatuur.

In omgevingen met hoge omgevingstemperaturen wordt het voor de armatuur moeilijker om warmte kwijt te raken, waardoor de oppervlaktetemperatuur sneller kan oplopen. Een ATEX-armatuur die in normale omstandigheden voldoet aan zijn T-klasse, kan dat bij 80 of 100 graden omgevingstemperatuur niet meer garanderen. Daarom is het essentieel dat armaturen voor ATEX hoge temperaturen specifiek zijn getest en gecertificeerd voor die gecombineerde omstandigheden.

Wat is het verschil tussen ATEX-zones en hoge-temperatuuromgevingen?

ATEX-zones en hoge-temperatuuromgevingen zijn twee afzonderlijke classificaties die elk hun eigen eisen stellen aan verlichting. Een ATEX-zone beschrijft het risico op een explosieve atmosfeer. Een hoge-temperatuuromgeving beschrijft de thermische belasting waaraan een armatuur wordt blootgesteld. De twee kunnen samenvallen, maar dat hoeft niet.

Een staalfabriek heeft doorgaans geen explosief gas in de lucht, maar de omgevingstemperatuur rondom een hoogoven of walslijn kan oplopen tot boven de 100 graden Celsius. Daar heb je geen ATEX-verlichting nodig, maar wel armaturen die bestand zijn tegen extreme hitte en infraroodstraling. Omgekeerd kan een opslagtank voor brandbare vloeistoffen op kamertemperatuur opereren: daar is ATEX verplicht, maar hoge-temperatuurspecificaties zijn minder relevant.

De situaties waarbij beide vereisten samenkomen, zijn complexer en vragen om specifiek engineered oplossingen. Denk aan chemische processen waarbij brandbare dampen vrijkomen bij verhoogde procestemperaturen, of aan offshore installaties in warme klimaten waar ook brandbare gassen aanwezig zijn.

Wanneer heb je zowel ATEX- als hoge-temperatuurverlichting nodig?

Je hebt beide nodig wanneer een locatie zowel een explosief risico kent als een hoge omgevingstemperatuur. Dit is minder zeldzaam dan het klinkt. In de praktijk zijn er meerdere industriële omgevingen waar deze combinatie voorkomt en standaardoplossingen tekort schieten.

Typische situaties waar beide vereisten samenkomen zijn onder andere raffinaderijen in warme klimaten, chemische fabrieken met exotherme processen, gasgestookte verbrandingsinstallaties en bepaalde offshore toepassingen. In al deze gevallen moet de armatuur zowel explosieveilig zijn als thermisch bestand tegen de omgevingsomstandigheden.

De uitdaging zit in de combinatie van eisen: een ATEX-armatuur die ook bestand is tegen hoge omgevingstemperaturen moet op beide vlakken gecertificeerd zijn. Dat vraagt om een specifiek ontwerp waarbij de warmtehuishouding van de armatuur is afgestemd op de gecombineerde belasting, zonder dat daarbij de explosieveiligheid in het gedrang komt. Voor de zones zelf werk je daarom met een gecertificeerde Ex-fabrikant, en voor de delen daarbuiten is het verstandig om te werken met een specialist in industriële verlichting voor extreme omstandigheden die het gehele traject overziet.

Voorbeeld uit de praktijk: Tata Steel IJmuiden

Tata Steel IJmuiden wilde de verlichting nabij het productieproces verduurzamen. Vlak bij het hete staal loopt de temperatuur op tot +120 °C, straalt het staal infrarood uit en is de samenstelling van de lucht agressief. De opgave was daarmee vooral een materiaal- en thermische opgave. JEL verzorgde het lichtontwerp en de engineering, ontwierp de installatie en leverde Snapper HT, Barracuda HT en Orca HT, per locatie gekozen op basis van wat de situatie vroeg. Deze HT-uitvoeringen reflecteren de infraroodstraling in plaats van hem te absorberen. Nabij de werkomgeving wordt 100 lux gehaald, met een gelijkmatigheid tot 0,55.

Hitte en explosiegevaar zijn afzonderlijke vragen. Bij een proces als dit bepalen temperatuur, straling en luchtsamenstelling de keuze van de armatuur. Waar daarnaast een explosieve atmosfeer kan ontstaan, komt er een ATEX-classificatie bij die om een eigen, gecertificeerde oplossing vraagt. Door beide vragen apart te beoordelen, wordt voorkomen dat een armatuur wordt gekozen die op het ene punt voldoet en op het andere niet.

Lees meer over het project Tata Steel IJmuiden

Hoe JEL Products helpt met ATEX-verlichting en hoge-temperatuurtoepassingen

JEL Products heeft ruime ervaring met verlichtingsprojecten in omgevingen waar standaardoplossingen niet werken. Bij hoge-temperatuurtoepassingen levert JEL de verlichting zelf; waar ook explosiegevaar speelt, verlicht JEL de delen buiten de ATEX-zones en verwijst het voor de zones naar een gecertificeerde Ex-fabrikant. De aanpak is altijd gericht op de specifieke situatie en niet op een kant-en-klaar product uit de catalogus.

Concreet biedt JEL Products ondersteuning op de volgende vlakken:

Verlichting voor de delen buiten de ATEX-zones, met doorverwijzing naar een gecertificeerde Ex-fabrikant voor de zones zelf
Leverantie van hoge-temperatuurarmaturen uit de HT-lijn, waaronder de Orca HT en Barracuda HT voor omgevingstemperaturen tot +120°C
Verlichtingsontwerp afgestemd op de operationele en veiligheidseisen van de locatie
Engineering van de totale verlichtingsinstallatie, inclusief fundering, masten en bekabeling
Installatie en inbedrijfstelling door eigen gecertificeerd personeel (ISO9001 en VCA**)
Onderhoud en beheer voor continuïteit in 24/7-operaties

Heb je vragen over de verlichting van een locatie met ATEX-zones, of wil je weten welke armaturen geschikt zijn voor jouw specifieke omstandigheden? Neem dan contact op via de contactpagina van JEL Products voor een vrijblijvend gesprek met een specialist.

Blog