Kan industriële LED-verlichting worden gebruikt in explosiegevaarlijke omgevingen?

Wat zijn ATEX-zones en welke verlichtingseisen gelden er?

Niet elke industriële omgeving is hetzelfde als het gaat om explosierisico. ATEX-zones zijn gebieden waar een explosieve atmosfeer kan ontstaan door de aanwezigheid van brandbare gassen, dampen, nevels of stof. De Europese ATEX-richtlijnen verdelen deze gebieden in zones op basis van hoe vaak en hoe lang een explosieve atmosfeer aanwezig is, en die indeling bepaalt direct welke verlichting je er mag gebruiken.

De zoneclassificatie bepaalt welk beschermingsniveau vereist is:

Zone	Wat er geldt
Zone 0 / Zone 20:	Explosieve atmosfeer is continu of langdurig aanwezig. Het hoogste beschermingsniveau is vereist (categorie 1).
Zone 1 / Zone 21:	Explosieve atmosfeer treedt af en toe op tijdens normale bedrijfsomstandigheden. Categorie 2-apparatuur is vereist.
Zone 2 / Zone 22:	Explosieve atmosfeer is zeldzaam en van korte duur. Categorie 3-apparatuur is toegestaan.

Zones 0, 1 en 2 hebben betrekking op gassen en dampen. Zones 20, 21 en 22 zijn bedoeld voor omgevingen met brandbaar stof, zoals in de voedingsindustrie of bij de opslag van fijn poeder. Verlichtingsarmaturen moeten in elke zone aantoonbaar zijn goedgekeurd voor die specifieke omstandigheden.

Hoe werkt explosieveilige LED-verlichting technisch?

Het principe is misschien verrassend: explosieveilige verlichting voorkomt geen explosie, maar zorgt ervoor dat de armatuur zelf nooit als ontstekingsbron kan fungeren. Dat gebeurt via specifieke constructiemethoden die de elektrische componenten isoleren van de omgevingsatmosfeer.

De meest toegepaste beschermingsconcepten zijn:

1. Ex d (drukvaste omhulling): De behuizing is zo stevig geconstrueerd dat een interne ontsteking niet naar buiten kan propageren.
2. Ex e (verhoogde veiligheid): Elektrische verbindingen en componenten worden zo ontworpen dat vonken en oververhitting worden voorkomen.
3. Ex i (intrinsieke veiligheid): De elektrische energie in het circuit is zo laag dat ontsteking fysiek onmogelijk is.
4. Ex ec (niet-vonkend, voorheen Ex nA): Gebruikt in Zone 2, waarbij het circuit onder normale omstandigheden geen vonken produceert.

Naast de beschermingsconstructie is temperatuurbeheersing cruciaal. Elke ATEX-armatuur heeft een maximale oppervlaktetemperatuur, uitgedrukt in een temperatuurklasse (T1 tot T6). Die grens mag nooit worden overschreden, omdat de omgevende atmosfeer anders alsnog kan ontbranden. LED-technologie heeft hierbij een voordeel ten opzichte van traditionele lichtbronnen: LED produceert significant minder warmte bij hetzelfde lichtniveau.

Wat betekenen de ATEX-certificeringsmarkeringen op een armatuur?

Die reeks letters en cijfers op een ATEX-armatuur ziet er op het eerste gezicht cryptisch uit, maar is in feite een gecodeerde beschrijving van de goedgekeurde toepassingsomgeving. Ze geven in één oogopslag aan voor welke zone, welk gastype en welke temperatuurklasse de armatuur is gecertificeerd. Het correct lezen van deze markeringen is essentieel bij de selectie van de juiste verlichting.

Een typische ATEX-markering ziet er als volgt uit: II 2G Ex db IIC T6 Gb. De onderdelen betekenen:

• II: Apparatengroep 2, voor oppervlakte-industrie (niet voor mijnen).
• 2G: Categorie 2, geschikt voor Zone 1 en Zone 2, met G voor gas.
• Ex: Aanduiding dat het om explosiebeveiliging gaat.
• db: Beschermingsconcept drukvaste omhulling (d) met beschermingsniveau b, geschikt voor Zone 1.
• IIC: Gasgroep. IIA is voor propaan, IIB voor ethyleen, IIC voor waterstof en acetyleen (meest explosief).
• T6: Maximale oppervlaktetemperatuur van 85°C.
• Gb: Beschermingsniveau voor Zone 1-toepassingen.

Voor omgevingen met brandbaar stof verschijnt een D in plaats van G (bijvoorbeeld II 2D Ex tb IIIC T135°C Db). Het is van groot belang dat de markering exact overeenkomt met de vereisten van de betreffende zone. IP- en IK-ratings zijn daarbij aanvullend, maar vervangen de ATEX-markering nooit.

Welke industriële sectoren gebruiken ATEX-verlichting het meest?

ATEX-verlichting is verplicht in alle sectoren waar brandbare stoffen aanwezig zijn tijdens productie, opslag of transport. Dat gaat om een breed scala aan industrieën, van petrochemie tot voedselverwerking.

De sectoren met de hoogste vraag naar ATEX-gecertificeerde LED-armaturen zijn:

• Olie- en gasindustrie: Raffinaderijen, boorplatforms en pijpleidingsterminals werken continu met brandbare gassen en vloeistoffen.
• Chemische industrie: Productielocaties met oplosmiddelen, zuren of reactieve stoffen vallen vrijwel altijd onder ATEX-regelgeving.
• Offshore en maritieme operaties: Schepen en platforms met brandstoftanks of gasinstallaties vereisen gecertificeerde offshore verlichting.
• Havens en terminals: Opslag en overslag van brandbare vloeistoffen en gassen in tankparken en laadstations.
• Voedingsindustrie en farmacie: Fijn organisch stof zoals meel, suiker of farmaceutische poeders kan explosieve stofwolken vormen (Zone 21/22).
• Mijnbouw: Ondergrondse mijnbouw met methaangas vereist de zwaarste ATEX-categorie.

Ook in de zware maakindustrie en bij recyclingbedrijven kunnen lokale ATEX-zones aanwezig zijn, bijvoorbeeld bij spuitcabines, verfopslagplaatsen of installaties met brandbare koelmiddelen.

Wat is het verschil tussen ATEX en IECEx-certificering?

Beide systemen richten zich op explosieveilige apparatuur, maar de geografische reikwijdte verschilt wezenlijk. ATEX is verplicht binnen de Europese Unie en gebaseerd op de EU-richtlijnen 2014/34/EU en 1999/92/EG. IECEx is een internationaal systeem van de International Electrotechnical Commission en wordt erkend buiten Europa, onder andere in Australië, Canada en het Midden-Oosten.

De technische eisen van beide systemen zijn grotendeels vergelijkbaar, maar de certificeringsprocedures en markeringen verschillen. Een armatuur met ATEX-certificering voldoet niet automatisch aan IECEx-eisen, en omgekeerd. Voor projecten buiten Europa is het daarom noodzakelijk te controleren welke certificering lokaal vereist is.

In de praktijk kiezen veel fabrikanten voor een dubbele certificering, zodat armaturen zowel in Europa als internationaal inzetbaar zijn. Dit is met name relevant voor bedrijven die actief zijn in de haven- en terminalsector met internationaal opererende installaties.

Wanneer is een gewone IP65-armatuur niet voldoende in een industriële omgeving?

Een IP65-rating zegt iets over bescherming tegen stof en waterstralen, maar niets over het risico op ontsteking. In ATEX-zones is een IP65-armatuur zonder bijbehorende ATEX-certificering wettelijk onvoldoende en ronduit gevaarlijk.

Maar ook buiten ATEX-zones zijn er situaties waarin een standaard IP65-armatuur tekortschiet:

• Extreme temperaturen: In omgevingen met hitte boven 50°C of kou tot onder -25°C presteren standaardarmaturen onbetrouwbaar of vallen ze volledig uit.
• Agressieve corrosie: Zeelucht, zuren, logen of chemische dampen tasten gewone aluminium behuizingen snel aan. Voor deze omgevingen is corrosiebestendige verlichting in roestvrijstaal of speciaal gecoat materiaal noodzakelijk.
• Mechanische schokken en trillingen: Zware machines, kranen en voertuigen veroorzaken trillingen die standaard armaturen beschadigen. Een hoge IK-rating is dan vereist.
• Hoge drukspuiting: In omgevingen waar apparatuur regelmatig wordt gereinigd met hogedrukspuiten volstaat IP65 niet. IP66 of IP67 is dan minimaal vereist.

De juiste armatuurkeuze begint altijd met een grondige analyse van de omgevingscondities, niet alleen de IP-waarde. Gedegen kennis van normeringen, zoneclassificaties en materiaalkeuze is daarbij onmisbaar.

Voorbeeld uit de praktijk: BUSS Terminal Eemshaven

BUSS Terminal Eemshaven wordt gebruikt voor offshore wind logistiek en zware havenactiviteiten, nabij het Waddengebied. Wat begon als een verlichtingsvraag, groeide uit tot een compleet infrastructuurproject. JEL verzorgde het lichtontwerp, de beoordeling van lichthinder en omgevingsimpact, geotechnisch onderzoek, funderingen met 12 meter diepe funderingspalen, civiele werkzaamheden, voedingsinfrastructuur, 50 meter hoge lichtmasten en de installatie van DarkLicht 600 W industriële LED-armaturen.

Op een terrein waar een deel gezoneerd is, geldt dezelfde opgave voor alles wat buiten de zones valt. Mastposities, kabeltracés en richtstanden moeten dan niet alleen passen bij de terreinindeling en de gewenste verlichtingssterkte, maar ook bij de grenzen uit de zonekaart. Die afweging hoort in het ontwerp thuis en niet pas bij de installatie.

De omgevingsfactoren buiten de zones blijven daarbij gewoon bestaan. Kustcondities, windbelasting en milieugevoeligheid stellen elk hun eigen eisen aan armatuur, mast en fundering. Een ATEX-markering zegt daar niets over, zoals een hoge IP-waarde niets zegt over het risico op ontsteking binnen de zones. Voor die zones zelf blijft een gecertificeerde Ex-fabrikant het aanspreekpunt.

Lees meer over het project BUSS Terminal Eemshaven

Hoe JEL Products helpt op terreinen met explosiegevaarlijke zones

JEL Products heeft geen ATEX-certificering en levert geen armaturen voor de zones zelf. Wel verlichten wij de terreindelen, installaties en hallen buiten de gezoneerde gebieden. De aanpak gaat verder dan het leveren van een armatuur: het volledige traject van verlichtingsontwerp tot installatie en inbedrijfstelling wordt begeleid.

Wat JEL Products biedt op terreinen met ATEX-zones:

• Armaturen voor de delen buiten de zones, ook bij agressieve chemische blootstelling
• Roestvrijstalen uitvoeringen voor omgevingen met extreme corrosie
• Doorverwijzing naar een gecertificeerde Ex-fabrikant voor armaturen in de zones zelf
• ISO9001 en VCA** gecertificeerde werkwijze voor veilige installatie en oplevering
• Ervaring in sectoren zoals offshore, chemie, havens en zware industrie

Heb je een terrein met ATEX-zones en wil je weten welke verlichting er buiten die zones nodig is? Neem contact op met JEL Products voor een vrijblijvend technisch gesprek.

Gerelateerde artikelen

• Wat is het verschil tussen standaard en hoge temperatuur industriële verlichting?
• Wat moet je controleren bij de levering van hoge temperatuur verlichtingsarmaturen?
• Hoe verlicht je een hoge industriële hal correct?
• Wat is de terugverdientijd van industriële LED-verlichting?
• Wat is havenverlichting en waarvoor wordt het gebruikt?